Over Bardo

Een woord voor de tussenfase

Bardo is een Tibetaans woord. Het betekent tussenfase: de open ruimte die ontstaat wanneer het ene is geëindigd en het volgende nog niet is begonnen. De bardo's zijn al eeuwenlang een wezenlijk onderdeel van het boeddhisme; ze beschrijven de overgangen die een mens doormaakt, in het leven én rond de dood. Zelf leerde ik ze kennen via het Tibetaanse boek van leven en sterven, een prachtig boek dat het stervensproces vanuit boeddhistisch perspectief beschrijft. De manier waarop de bardo's daarin worden uitgelegd, raakte en inspireerde mij zo, dat het de kapstok werd van mijn werk en de naam van mijn praktijk.

Je hoeft niets met het boeddhisme te hebben om te herkennen waar het over gaat. Iedereen kent deze momenten: de tijd tussen twee hoofdstukken, waarin het oude niet meer past en het nieuwe nog geen vorm heeft. Momenten die onzeker aanvoelen, en die tegelijk, als we ze durven aankijken, een opening zijn.

Overgangen herkennen voor wat ze zijn

Ons leven bestaat uit overgangen, grote en kleine. Toch zijn we geneigd eraan voorbij te leven: de geest dendert door, van de ene zogenaamd vaste situatie naar de volgende, en slaat de tussenruimte over. We veranderen de buitenkant, een andere plek, een nieuw hoofdstuk, maar vergeten stil te staan bij wat er werkelijk gaande is. En zo dienen dezelfde vragen zich steeds opnieuw aan, in een ander jasje.

Het herkennen en erkennen van zo'n tussenmoment maakt iets anders mogelijk. Het kan een overgang zachter maken, en ruimte geven voor nieuwe inzichten over wat er komen gaat en voor de gesprekken die gevoerd willen worden. En er gebeurt nog iets: in die tussenruimte maak je als mens een ontwikkeling door. Je leert oude patronen herkennen en er anders op antwoorden, waardoor ze je steeds minder in de weg staan. Je groeit. Dat is waar Bardo voor staat: het tussenmoment herkennen, er niet aan voorbijlopen, maar er samen in aanwezig zijn.

Wat je ook gelooft

Over wat er na de dood komt, denken mensen heel verschillend. Een leven na dit leven, reïncarnatie, of helemaal niets: wat je ook gelooft, het doet niets af aan de grootte van de verandering die het sterven is. Het achterlaten van mensen die je liefhebt. Het loslaten van wie je was: je werk, je rollen, je gewoonten, het verhaal dat je over jezelf vertelde. Dat is groot, hoe je er ook naar kijkt.

Daarom is bij mij iedere levensovertuiging welkom. Ik breng geen leer mee en leg niets op. Mijn eigen fascinatie voor deze vragen mag zichtbaar zijn, maar in de begeleiding is er maar één perspectief dat telt, en dat is het jouwe.

Wat ik wél meebreng, is een vermoeden dat in veel tradities terugkeert en dat ik in mijn eigen leven ben gaan vertrouwen: dat er onder alle beweging een stilte ligt die niet wordt aangetast door wat er gebeurt. In de begeleiding zoeken we, in gesprek, in stilte, of eenvoudigweg samen, de momenten waarop die ruimte voelbaar wordt. Om steeds verder te kunnen rusten in dat wat is.

Er is nog een vertrouwen dat ik meedraag: dat de band met wie ons voorging niet eindigt bij de dood. Een relatie houdt niet op; zij verandert van vorm. Die band mag geëerd worden, in een herinnering, in een gebaar, in het gesprek dat innerlijk gewoon doorgaat. Het herkennen en erkennen van die verbondenheid is, zo geloof ik, goed voor de weg die jullie allebei gaan: voor wie hier verder leeft, én voor wie is overgegaan.